ISHATHA YEMALUNGELO EBAHLUKUNYETWA BEBUGEBENGU ENINGIZIMU AFRIKA
SENDVULELO LESETFULWE INDVUNA YETEBULUNGISWA NEKUTFUTFUKISWA KWEMTSETFOSISEKELO
Ngiyati kutsi bugebengu buletsa lokukhulu kukhatsateka ngekwemitimba, ngekwetemali kanye nangekwasemoyeni kulabo labasuke babukene nabo. Kute kwentiwe ncono kusitakala kubo bonkhe labatikhandza bahlukunyetwe bugebengu, ngitimisele kutsi ngibeke tidzingo talabahlukunyetwa bugebengu tibe yinkhaba yeLuhlelo Lwetebulungiswa Betebugebengu, nekutsi ngilinganise emalungelo abo kanye nalawo ebantfu labasuke babekwe licala. Loku kutawutfolakala ngekutsi kusetjentiswe iShatha yeMalungelo eBahlukunyetwa Bebugebengu.
Ishatha yeMalungelo eBahlukunyetwa Bebugebengu (Umculu) ihambisana netimiso teMtsetfo weMtsetfosisekelo weNingizimu Afrika wanga-1996 kanye neSimemetelo Semalungelo Lasisekelo eBulungiswa eBahlukunyetwa Bebugebengu nekusetjentiswa Budlabha Kwemandla 1985 (GA/RES/40/34). Lomculu wendlala sisekelo sekulinganisa emalungelo abo bobabili labahlukunyetwe bugebengu kanye nebabekwacala kanye futsi nekwenta siciniseko sekutsi Bahlukunyetwa baphatfwa ngelutsandvo nangenhlonipho kwentela sitfunti sabo. Ufuna kwenta siciniseko sekutsi bahlukunyetwa batfola kuphotiswa masinyane kuloko kulimala labakutfolile lokutawuba kutsi batfole lokuphotiswa eTinhlelweni teBulungiswa Bebugebengu.
Umtsetfomgomo lotawenta siciniseko sekutsi uyalandzelwa ngabo bonkhe baniketi belusito lwetebulungiswa Lomculu utawuhlanganiswa kantsi utawuba yindlela yekuchuba umsebenti lokufanele utfotjelwe ngabo bonkhe labaniketa lusito lwetebulungiswa. Tindlela tekulandzelela kutsi uyalandzelwa yini titawentiwa tibe khona kute kube nesiciniseko sekutsi kuba khona kutiphendvulela uma ngabe tintfo tingahambi kahle.
IKhomishani yeTemtsetfo yeNingizimu Afrika ikumshikashika wekuhlanganisa sishayamtsetfo sekusungulwa kweLihhovisi leBahlukunyetwa lelitawakhiwa ngekweMbuso lelitawelusa kusetjentiswa kwaloMculu kanye naletinye tinyatselo tekuhlomisa ngelwati bahlukunyetwa bebugebengu.
Ngincusa wonkhe umuntfu kutsi adlale indzima yakhe ngemphumelelo ekwenteni siciniseko sekutsi loMculu usetjentiswa ngemphumelelo nekutsi uhlangabetane nenjongo yawo.
Indvuna yeliTiko leTebulungiswa nekuTfutfukisa kweMtsetfosisekelo
SENDLALELO
Hulumende weNingizimu Afrika jikelele kanye netinhlangano letibandzakanyeka ngco ekunchubeni tebulungiswa.
Kugcizelela
Hulumende utimisele kusebentisa tinyatselo letihlose kubuyisela esimeni tinhlelo tetebulungiswa kute avikele akhutsate emalungelo emhlukunyetwa, ngekutfobela tibopho temave emhlaba ngephansi kwemalungelo ebuntfu emave emhlaba letifana neSimemetelo saMhlabuhlangene seMigomo lesiSekelo seTebulungiswa beBahlukunyetwa Bebugebengu nekusetjentiswa budlabha kwemandla wanga nekuvikela neKucedza Bugebengu lobumayelana naboMake nesichibiyelo seMtsetfo weBantfwana seMculu weSADC wanga-1997 lokuSimemetelo se-SADC seboMake kanye nenTfutfuko;
Kukholwa
Kwekutsi ngekwekuvikela lokulinganako bahlukunyetwa kanye nalabo lababekwe licala kulenchubo yetebulungiswa bebugebengu kuyincenye yesibopho sembuso kukhutsata kutsi kube nekujabulela ngalokulinganako kwabo bonkhe babe bajabulela emalungelo onkhe lacinisekiswa kuMtsetfosisekelo lekatsi-
Bulungiswa lobuphelele bungatfolakala kuphela uma ngabe emalungelo ebahlukunyetwa kanye newebabekwacala amukelwa, avikelwa aphindze alinganiswe;
Kwemukela
Sihlungu lesishubile lesiletfwa bugebengu kulabo labahlukunyetiwe kanye nemandla aso lekenta kutsi bahlukunyetwa bangete bajabulela titselo tembuso tembuso wentsandvo yelinyenti ngalokuphelele kanye nemalungelo abo lamanyenti netinkhululeko lokuvikelwa nguMtsetfosisekelo;
Kucaphela
Inchubekela phambili legcamile leyenteke kusukela kwatfolakala idemokhrasi, lokungiminyaka lelishumi lendlulile, mayelana nekugucula luhlelo lwetebulungiswa kutsi lube nekutfolakala luphindze lusukumele etulu uma kubhekiswa kutinchubo kuye wonkhe umuntfu kungete kwanakwa buhlanga, bulili, emasiko, sigaba emmangweni kanye naletinye tindlela lokwehlukenwe ngato nobe kungaphazamisi;
Kucaphela ikakhulu
Tinyatselo letinyenti letisetjentiswe njengencenye yengucuko yeluhlelo lwebulungiswa, ngenjongo yekucinisekisa kunakisiswa kwebahlukunyetwa, kulinganisa emalungelo abo nalawo ebantfu labasuke bababekwacala, kwehlisa kuhlukunyetwa lokungenteka kutinchubo letehlukene tebulungiswa;
Kutsintseka kakhulu
Ngekutsi kusekhona tisele mayelana nekutsi kube nekushesha aniketwe lusito, nakumalungelo emhlukunyetwa njengaleto temmangalelwa, nekutsi tisele letinjalo tifaka ekhatsi kuchubeka nekuhlukumeteka lokwengetekile kwebahlukunyetwa bebugebengu;
Ngitikhandza ngemukela leShatha weBahlukunyetwa,
Kutsi ube sisekelo sekulinganisa emalungelo emhlukunyetwa kanye nembekwacala kanye naloku;
Kucacisa emacophelo ekusebenta langabhekeka nekutsi aniketwe bahlukunyetwa njalo nje uma ngabe basebentisana netinhlelo tebulungiswa;
Kususa kuhlukumeteka lokwengetekile kutinchubo tebulungiswa
Kucinisekisa kutsi bahlukunyetwa bahlale banakekelwe kutinchubo tetinhlelo tebulungiswa; kanye
Nekwenta kutsi kube nekubonelela kube khona nalapho umhlukunyetwa angabalekela khona uma ngabe emacophelo elusito kunekungahlangabetani nawo.
EMALUNGELO AKHO NJENGALOHLUKUNYETWE BUGEBENGU
Uma utsintsana netebulungiswa bebugebengu lamalungelo lalandzelako utawuhlale uwatfola
Lilungelo lekutsi uhlale uphatfwa ngalokufanele nangenhlonipho kucabangela sitfunti sakho kanye nelingasense.
Unelilungelo lekutsi unikwe lusito masinyane nangesineke, uphatfwe ngenhlonipho kwentela kuhlonipheka lonako nekunikwa lingasense ngawo onkhe emalunga etindzawo letiniketa lusito.
Emaphoyisa ngesikhatsi aphenya, bashushisi benkantolo kanye nalabasebenta enkantolo ngesikhatsi kulungiselelwa kanye nangesikhatsi sekutekwa licala lakho, kanye nabo bonkhe labaniketa ngelusito lwaloluhlobo, bafanele bonkhe batsatse tinyatselo tekwenta kutsi kungabi nekuphatseka kabi kuwe njengalohlukumetekile, ngekutsi emkhatsini walokunyenti bacocisane nawe ngelulwimi lwakho kuphindze kube nelingasense uma kudzingeka.
Letinyatselo titawuvikela kutsi longumhlukunyetwa angete atikhandza sekabukene nekuhlukumeteka lokwengetekako.
Lilungelo lekuniketa lwati.
Unelilungelo lekuniketa ngelwati ngesikhatsi kuphenywa licala kanye nangesikhatsi sekutekwa kwalo.
Emaphoyisa, umshushisi wenkantolo kanye nalabasebenta emajele batawutsatsa tinyatselo tekutsi nobe nguluphi lwati lofuna kuluniketa mayelana neluphenyo, kushushiswa kwelicala nekukhulunyiswa ngesikhatsi acatjangelwa kutsi anikwe sephulelo sekudvonsela ngephandle (ipharoli) nangesikhatsi kuncunywa kutsi kuchutjekwe neluphenyo, nobe kushushiswa nobe kucoca kweMkhandlu wePharoli.
Lelilungelo lisho kutsi ungaba ngulomunye walabafaka sandla (uma kudzingeka nalapho kukhonakala) kutinchubo tebulungiswa bebugebengu, ngekutsi ube khona nakutekwa ludzaba lwekumniketa ibheyili, nalitekwa licala, tinchubo tekumgweba kanye/nobe nakuhlangene Umkhandlu Wetepharoli.
Loku kusho kutsi utawuba nelitfuba lekusho sitatimende sekwengetetela kumaphoyisa uma ngabe ubona kutsi sitatimende lowasiniketa ekucaleni asiphelelanga: ungaphindze unike sitatimende enkantolo kute uvete bumatima balelicala etandleni tetinkantolo.
Lokunye futsi ungafaka sicelo lesibhaliwe kuSihlalo weMkhandlu Wetepharoli kutsi ube khona nakucocwa ngalelicala uphindze ungenise lokushoko kubhalwe phansi.
Lilungelo lekutfola kwatiswa
Unelilungelo lekutsi watiswe ngemalungelo akho kanye nangalo lonkhe lusito lolufanele longalutfola kulabo labaniketa lusito lwaloluhlobo.
Ufanele kutsi watiswe ngalokufanele kutsi ukwente mayelana nalelicala nekukubekisela kutsi kungaba ngulesinganani sikhatsi lesitawutsatfwa ngulelicala. Ungalucela lwati mayelana netinsuku tekuya enkantolo, tinkhokhelo tabofakazi kanye netinhlelo tekuphephisa bofakazi.
Ungaphindze ucele kutsi watiswe ngesigaba salelicala, kutsi umsolwa ubanjiwe yini, wetfwesiwe yini licala, unikiwe yini ibheyili, ulahliwe yini ngelicala, uma kufaneleka nekutsi sewugwetjiwe yini.
Unelilungelo hhayi nje kuphela lekutsi utjelwe ngemalungelo lonawo kepha nekutsi ungawasebentisa njani.
Ungaphindze futsi njengelilungelo lekutsi watiswe ucele kutsi unikwe tinchazelo tanobe yini longayicondzisisi ngelulwimi lwakho.
Ungaticela tizatfu tesincumo lesitsetfwe mayelana nelicala lakho, kutsi lishushiswe nobe lingashushiswa.
Uphindze ube nelilungelo lekutsi utfole imibhalo lonelilungelo lekutsi uyibone.
Ungacela kutsi utfunyelelwe tatiso tekutekwa kwelicala longakwetsamela. Ungaphindze ucele umshushisi kutsi atise umcashi wakho nganobe ngukuphi kutekwa kwalelicala, lokutawenta kube sidzingo sekutsi ungabi khona emsebentini wakho.
Lilungelo lekuvikelwa
Unelilungelo lekutsi kungabi nemuntfu lokucindzetelako, lokukhatsatako, lokwesabisako, lokuphazamisa, lofuna kukutsenga, kukwenta ube nebutulujane nekukuhlukumeta.
Uma ngabe ungufakazi ubobika kwesatjiswa lokunjalo emaphoyiseni nobe kulophetse bashushisi bembuso.
Emaphoyisa atawutsi uma ulandzele tidzingo letitsite, afake sicelo sekutsi ufakwe eluhlelweni lwabofakazi labavikelwe.
Uma ngabe leso sicelo siphumelela utawungeniswa eluhlelweni lwabofakazi labavikelwe.
Ngesikhatsi ulapho utawube uvikelwe ngalokusemandleni langakhonakala kuto tonkhe tenteko letingafanele, sibonelo kungaba kutsi uvikeleke ungabi nekuhlukunyetwa nobe kucindzetelwa.
Loku kutawenta kutsi uphephe njengafakazi kute bufakazi lobetfulako bungete baba nekuguculwa nobe ungete wentiwa kutsi uhocise ekwetfuleni bufakazi ngesizatfu setenteko tekukucindzetela.
Lelilungelo lisho kutsi etikhatsini letitsite inkantolo ingakuvimba kukhishelwa ebaleni kwelwati lolutsite (lokufaka ekhatsi kwatisa ngawe) nobe ingenta sincumo sekutsi licala litekwe kungekho tetsameli (ekhwace). Ungacela kutsi betekucondziswa kwesimilo bakwatise uma ngabe lesigangi secile ejele nobe sintjintjelwe kulelinye lijele.
Lilungelo lekusitwa
Unelilungelo lekutsi ucele lusito, nekutsi ukhone kubona (uma kudzingeka/nalapho kufuneka khona) kutsi utfole lusito lwetenhlaliswano, lwekuboniswa kabanti kanye futsi nelwebameli lolufanele tidzingo takho.
Emaphoyisa atakusita ngekutsi akuchazele tinchubo temaphoyisa, akutjele ngemalungelo akho aphindze atsintsane nalabo lokufanele wendluliselwe kubo labanika lusito.
Meninjeli welihhovisi nobe longumphatsi welihhovisi lenkantolo utawenta kutsi kutfolakale lusito lwemtoliki.
Bashushisi batawenta kutsi kutsatfwe tinyatselo letifanele mayelana nemacala etelicansi, budlova basemakhaya kanye newekondla bantfwana/sondlo nekutsi emacala lanjalo atekelwe etinkantolo letikhetsekile uma ngabe tikhona.
Bonkhe labaniketa ngelusito ngekwemisebenti yabo banemtfwalo wekutsi batsatse tinyatselo letifanele tekunakekela bahlukunyetwa labanetidzingo letikhetsekile baphindze babaphatse ngendlela leneluvelo.
Lilungelo lekuncemphetelwa
Unelilungelo lekuncemphetelwa uma kube nekulahlekelwa nobe kulimala kwemphahla ngesizatfu salobugebengu lobentiwe kuwe.
Kungatsi ngelilanga lekukhishwa kwesigwebo sembekwacala ucele umshushisi wenkantolo kutsi afake sicelo sembandzela wekuncemphetelwa ngekwetimiso teSigaba 297 kanye na-300 seMtsetfo weBugebengu uMtsetfo No. 51 wanga-1977. ?Sincemphetelo? sibhekise emalini letsite lokutsi inkantolo yebugebengu iyinike umhlukunyetwa lolahlekelwe nobe alinyalelwe, lefaka ekhatsi imali ngesizatfu semtsetfo webugebengu nobe lokungakashiwo nguloyo loboshelwe kwenta lelicala.
Umshushisi utakwatisa ngembandzela wekuncemphetelwa kepha mabhalane wenkantolo nguye lotawubukana nekutsi wentiwe, nekutsi ungaphindze umbophele lelicala kubameli bemtsetfo (civil action) uma ngabe inkantolo yemacala ebugebengu ingakuniketi umbandzela wesincemphetelo nalapho khona kulinyalelwa kulukhuni kutsi ungakubeka kalula ngekwemali lokungafana nangesikhatsi kunekuhlukumeteka ngekwengcondvo nobe buhlungu nekulimala.
Lilungelo lekubuyiselwa ngekwemtsetfo.
Unelilungelo lekubuyiselwa ngekwemtsetfo uma kubhekiswe emphahleni leyindlu lokungaba kutsi wemukwe yona ngalokungekho emtsetfweni. ?Kubuyiselwa ngekwemtsetfo? kusho lapho khona inkantolo ngemuva kwesigwebo, ikhipha umbandzela wekutsi ubuyiselwe imphahla yakho latfolwe anelicala lekuyitsatsa ngalokungekho emtsetfweni kute ubuyiselwe esigabeni lebewukuso ngaphambi kwalelicala.
Umshushisi wenkantolo utakwatisa kutsi kubuyisela ngekwemtsetfo kunatiphi tidzingo nekutsi mabhalane wenkantolo utakusita kutsi kuphunyeleliswe lelilungelo.
Ucelwa kutsi ufundze umculu wemazinga lasisekelo welusito lwebahlukunyetwa bebugebengu, longatfolakala kumaTiko aHulumende, uma ufuna lwati lolujulile kunalolu labhekisa kumalungelo lahlukene.
TIKHALO
Uma ucabanga kutsi unelilungelo lekufaka sikhalo, ungatsintsana nelitiko lelitsite lahulumende nobe inhlangano leniketa ngelusito uma ngabe unesikhalo ngisho nobe ngabe ngulesinjani mayelana nelusito lolutfolako nobe uma ngabe kungahlonishwa emalungelo akho. Uma ngabe unganetiseki ngendlela lokusetjentwe ngayo sikhalo sakho ungatsintsana naletinhlangano letifana naletilandzelako:
a. Lihhovisi leMvikeli weMphakatsi, b. Bameli bemaLungelo eLuntfu, c. Ikhomishani yemaLungelo eLuntfu eNingizimu Afrika, d. Luphiko loluTimele lweTikhalo, e. Ikhomishani yeTekulingana ngeTebulili, f. Lihhovisi laVelonkhe leTekushushisa, g. Emahhovisi eMaphoyisa eliDolobhakati h. Umkhandlu weTifundziswa teteMphilo eNingizimu Afrika nobe
Ummeli lotikhetsele yena lotatibhadalela yena ngekwakho.
Uma ufuna kutfola lwati lolunyenti mayelana nekuchutjwa kwetikhalo, ucelwa kutsi ubuke umculu wemazinga lasisekelo welusito lwebahlukunyetwa bebugebengu. Lombhalo uyatfolakala kuwo onkhe emahhovisi akahulumende.
LWATI LOLUNYENTI KUNALOLU
Uma ngabe ufuna kutfola lwati lolunyenti kunalolu mayelana nanobe yini lekhona kulombhalo ungatsintsana neLihhovisi lebaCondzisi beTebulili eTiko leTebulungiswa usebentise nati tinombolo:
Lucingo: 315 1670
Ifeksi : 315 1960
INOMBOLO YELUCINGO LWAMAHHALA:00000000000000
Ucelwa kutsi ucaphele kutsi kusetjentiswa kwenombolo yamahhala kusetawucinisekiswa.
LABABONGWAKO
Lomculu weMalungelo aLabahlukunyetwe Bugebengu wahlanganiswa liHhovisi lebaCondzisi leTebulili eTiko leTebulungiswa nekuTfutfukiswa kweMtsetfosisekelo, ngekubambisana nalamaTiko eTekutfutfukiswa kweteNhlalakanhle, leTekucondziswa kweSimilo, leTemfundvo, leTemphilo kanye neliHhovisi laVelonkhe leBashushisi, Luphiko lweMaphoyisa eNingizimu Afrika, iKhomishani yekuGuculwa kweMtsetfo yeNingizimu Afrika, iKhomishani yemaLungelo eLuntfu eNingizimu Afrika, liHhovisi leMvikeli weMphakatsi, Luphiko loluTimele lwetiKhalo, eMalunga eliKhomishani laboMantji neMajaji kanye neMalunga eMaphoyisa eliDolobhakati laseTshwane.
LiTiko leTebulungiswa kanye netekuTfutfukiswa kweMtsetfosisekelo libonga kakhulu nakubo bonkhe labanye labafake sandla betinhlangano letinyenti letingesito takahulumende kanye netikhungo temfundvo lephakeme uma kuhlanganiswa lombhalo.
